که څه هم په وروستیو کلونو کې د خدمتونو لاسرسی ښه شوی دی – د امیندوارۍ دمخه د پاملرنې کچه له ۳۱٪ څخه ۷۶٪ ته لوړه شوې او د مسلکي قابلو تر څارنې لاندې زیږون له ۲۴٪ څخه ۶۷٪ ته رسېدلی (له ۲۰۰۸/۲۰۰۷ راهیسې) – بیا هم ډېرې ښځې د امیندوارۍ او زیږون پر مهال له ژوند ګواښوونکو خطرونو سره مخ دي. سره له دې چې د ماشومانو مړینه له ۲۰۰۰ کال کې د هر ۱۰۰۰ ژوندیو زیږونونو پر وړاندې له ۱۲۹ څخه په ۲۰۲۳ کې ۵۶ ته راکمه شوې، خو د میندو مړینه لا هم لوړه ده او د هر ۱۰۰٬۰۰۰ ژوندیو زیږونونو پر وړاندې ۵۲۱ ته رسېږي.په افغانستان کې، د هر ۱۰۰٬۰۰۰ ژوندیو زیږونونو په وړاندې ۵۲۱ میندې د مخنیوي وړ پېچلتیاوو له امله مري، لکه شدیده خونریزي، د وینې لوړ فشار، عفونت (سیپسېس) او بند زیږون. د هغو ښځو لپاره چې ژوندي پاتې کېږي، پایلې یې کېدای شي د ټول عمر لپاره دوام وکړي. د زیږوني ناسور (Obstetric fistula) چې یوه سخته ټپیزه ستونزه ده او ډېری وخت د اوږدمهاله بند زیږون له امله رامنځته کېږي، د دوامدارو ادراري ستونزو، مزمنو روغتیايي مشکلاتو او ټولنیز شرم سبب ګرځي. ګڼ شمېر اغېزمنې ښځې له خپلو کورنیو او ټولنو بېلېږي، د کار توان له لاسه ورکوي او له ژورو رواني ستونزو سره مخ کېږي.سره له دې چې د دې ناروغۍ اغېز ډېر دروند دی، خو ناسور تر ډېره پټ پاتې شوی او په کافي توګه ورته پاملرنه نه کېږي. هغه ښځې چې له دې حالت سره ژوند کوي، ډېری وخت د شرم، د تخصصي خدماتو د محدود لاسرسي او د درملنې د امکان په اړه د پوهاوي د کموالي له امله په چوپتیا کې کړاو سره ژوند تیروي.د دغو جدي اړتیاوو د پوره کولو لپاره، د روغتیا نړیوال سازمان او اسلامي پراختیايي بانک د مور، نوي زیږېدلي، ماشوم او ځوانانو د روغتیا (RMNCAH) خدمات پیاوړي کوي، چې پکې د روغتیايي کارکوونکو روزنه، باکیفیته خدماتوته د لاسرسي ښه والی او د تخصصي خدمتونو پراختیا شامله ده. د زیږوني ناسور لپاره دوه تخصصي مرکزونه جوړ شوي دي – یو د کابل په رابعه بلخي ملي زیږنتون کې او بل د کندهار په میرویس سیمه‌ییز روغتون کې. دغه مرکزونه د جراحۍ ترمیمي خدماتو تر څنګ، هراړخیزه پاملرنه هم برابروي، چې پکې بیا رغونه او ټولنې ته د بیا ورګډېدو ملاتړ شامل دی. تمه کېږي چې دا پروژه به په مستقیم ډول د ۳۰۰ ناسور لرونکو ښځو ژوند ښه کړي او په غیر مستقیم ډول به شاوخوا ۳۰۰٬۰۰۰ د زېږون په عمر کې ښځو او نجونو ته ګټه ورسوي.په ورته مهال کې، له ۹۷۷ څخه زیات روغتیايي کارکوونکي روزل شوي دي، څو د مور او نوي زیږېدلي ماشوم د پاملرنې کیفیت لوړ کړي، د پېچلتیاوو مخه ونیسي او په وخت درملنه یقیني کړي.پدې اړه افغانستان کې د روغتیا نړیوال سازمان استازي ډاکټر اډوېن سېنیزا سلوادور وايي:
“هیڅ ښځه باید د امیندوارۍ او زیږون پر مهال بې له پاملرنې پاتې نه شي، او هر نوی زیږېدلی ماشوم د ژوند د پیل لپاره غوره د فرصت مستحق دی. د اسلامي پراختیایي بانک د ارزښتناک ملاتړ پر مټ، د روغتیا نړیوال سازمان ضروري خدماتو ته لاسرسی پراخوي او ډاډ ترلاسه کوي چې هغه ښځې چې د زیږون له پېچلتیاوو اغېزمنې شوې، مناسبې پاملرنې، درناوي او ملاتړ ته لاسرسی ولري.”د ملي روغتیايي ادارو سره د قوي همکارۍ او د اسلامي پراختیایي بانک د دوامداره ملاتړ له لارې، دا نوښت د خلکو ژوند ژغوري او په ټول افغانستان کې ښځو سره مرسته کوي چې خپله روغتیا او کرامت بېاځلې مومي.  

کابل، افغانستان – د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (FAO)، د ملګرو ملتونو د ماشومانود ملاتړ صندوق (UNICEF) او د فرانسې حکومت په ګډه د افغانستان په ختیځ کې له زلزله‌ ځپلو کورنیو سره مرسته کوي، تر څو د خوړو خوندیتوب ښه کړي، تغذیه پیاوړې کړي او د خلکو معیشتونه خوندي کړي. دغه پروژه د ۲ میلیونه یورو په ارزښت د فرانسې د خوراکي خوندیتوب او تغذیې نوښت(FIFSAN) په ملاتړ تطبیق کېږي او موخه یې د کورنیو د خوراکي توکو د تولید پیاوړتیا، د مغذي خوړو او اړینو خدمتونو ته د خلکو د لاسرسي ښه کول، او په ښځو او ماشومانو کې د خوارځواکۍ کمول دي.دغه پروژه به په کونړ او ننګرهار ولایتونو کې نږدې ۵۱ زره ۸۷۰ کسانو ته د مرستې زمینه برابره کړي. په دې سیمو کې خلک لا هم د ۲۰۲۵ د اګست د زلزلې له سختو اغېزو سره مخ دي، او د خوړو د شدیدي ناامنۍ او خوارځواکۍ کچه ورځ تر بلې لوړېږي. ډېري کورنۍ هڅه کوي په هغو ټولنو کې خپل ژوند بیا پیل کړي چې له وړاندې بې‌ځایه شوي او جبري بېرته‌ستنېدلي خلک پکې مېشت دي. دا وضعیت د محدودو ځمکو، خوړو او بنسټیزو خدمتونو پر ظرفیت نور هم فشار زیاتوي. دا پروژه به د کونړ ولایت په څوکۍ او نورګل ولسوالیو، او د ننګرهار ولایت په دره ‌نور ولسوالۍ کې تطبیق شي. په دې سیمو کې د تولیداتو او شتمنیو زیانمنېدو د خلکو د ځان ‌بساینې او خوړو برابرولو وړتیا کمزورې کړې ده. تمه کېږي چې دا پروژه به په یادو ولسوالیو کې د خوړو تولید، تغذیه او اړین خدمتونه پیاوړي کړي او پر شاوخوا ۱۹۰ زره کسانو به غیر مستقیمه اغېزه وکړي.د ۶ درجې ورانوونکې زلزلې ټکانونو د کورونو، کرنیزو ځمکو، د خوړو زېرمو، مالدارۍ، تغذیې، روغتیا او اوبو، حفظ الصحې او پاکوالي (WASH) مهمو تاسیساتو ته زیانونه اړولي دي  او له وړاندې ستونزمن بشري وضعیت یې لا سخت کړی دی. په ختیځو کلیوالو سیمو کې، چې ډېرې کورنۍ د خوړو او عاید لپاره پر کرنه او مالدارۍ تکیه کوي، دغه زیانونه اوږدمهاله عواقب لري.د فرانسې د اروپا او بهرنيو چارو وزارت د نړيوالو چارو مشره، سلینا ګرنې-کاتالانو وايي «نږدې یو کال وروسته له هغه چې د ۲۰۲۵ کال په مارچ کې د پاریس په ښار کې د تغذیې د ودې غونډه تر سره شوه، د خوارځواکۍ د ټولو بڼو له منځه وړل د فرانسوي چارواکو لپاره لا هم لومړیتوب لري. د دې پروژې له لارې، فرانسه، د خوړو او کرنې سازمان او یونیسف ښيي چې موږ په ګډه د افغانانو لپاره، چې د خوارځواکۍ په وړاندې ځانګړې زیان‌ منې ټولنې دي، په ځانګړي توګه د ښځو او ماشومانو لپاره عملي حل لارې برابرولای شو.» هغې زیاته کړه: «د خوړو خوندیتوب او تغذیه یوازې بشري او پراختیايي موضوع نه ده؛ دا د سولې، ټولنیز ثبات او ګډ امنیت بنسټ جوړوي، چې د ټولو لپاره ګډ ارزښت لري.» د خوړو او کرنې نړیوال سازمان او یونیسف به د ګډو، د جنسیت له پلوه حساسو او د ټولنې پر بنسټ فعالیتونو له لارې هڅه وکړي چې د خلکو معیشتونه خوندي کړي، ځایي خوراکي سیستمونه پیاوړي کړي او د ښځو، نجونو او د پنځو کلونو څخه کم عمره ماشومانو په منځ کې د خوارځواکۍ کچه راټیټه کړي. په دې پروګرام کې به د وړو ماشومانو لرونکو کورنیو، میندواره او شیدو ورکوونکو ښځو او هغو کورنیو ته چې د ښځو له ‌خوا یې سرپرستي کېږي، ځانګړې پاملرنه وشي.د خوړو او کرنې سازمان به د نغدي مرستو د Cash+ تګلارې په عملي کولو سره د څارویو د ساتنې کڅوړو، په کورونو کې د سبزیجاتو د تولید ملاتړ، د چرګانو د ساتنې مرسته، تخنیکي روزنې او ځانګړو تغذیوي زده کړو ترڅنګ کورنیو ته بې‌قید او شرطه نغدي مرستې ورسوي. د کرنیز-ایکولوژیک بهیر د ترویج او د تولیدي شتمنیو د خوندي کولو له لارې، پروژه موخه لري چې د منفي مقابلوي لارو، لکه د مجبوریت له امله د څارویو یا نورو حیاتي سرچینو پلورلو، مخه ونیسي.د افغانستان لپاره د خوړو او کرنې سازمان استازی ریچارډ ټرینچارډ وايي «کله چې زلزله وشوه، ډېرو کورنیو یوازي خپل کورونه له لاسه ور نه کړل بلکې هغوی د ځان لپاره د خوړو برابرولو وسایل هم له لاسه ورکړل» هغه زیاته کړه «د کلیوالو ټولنو لپاره بیا رغونه زیاتره په دې پورې اړه لري چې هغوی څنګه کولای شي خپل هغه لږ شمېر څاروي ژوندي وساتي، بیا کرنه وکړي او ژمی په داسي ډول تېر کړي چې خپلې ورپاتې لږ شتمنۍ له لاسه ور نه کړي. د ښځو او ماشومانو لپاره، دا وضعیت په دې مانا دی چې یا به کافي خواړه ولري، یا به وږي پاتې شي. د فرانسې د ملاتړ او دا ډول هدفمندې مرستې کورنیو ته دا فرصت ورکوي چې په درناوي سره بېرته په خپلو پښو ودرېږي، پرته له دې چې له مجبورۍ څخه داسې پرېکړې وکړي چې بېرته نه بدلېږي.»د یونیسف بشپرونکې فعالیتونه به په ټولنه کې هغه حل لارې پياوړې کړي چې په مرسته یې د خلکو مغذي لومړنیو خوړو ته لاسرسی ښه شي او د ماشومانو د خوراکې فقر او خوراځواکۍ مخه ونیول شي. دغه پروګرام به والدینو ته د شیدو خوړونکو او وړو ماشومانو د مناسبي تغذیې په اړه مشورې ورکړي، ځوانان به د مهارتونو د پراختیا د پروګرامونو له لارې ځواکمن کړي تر څو وکولای شي د ځايي خلکو په مرسته د لومړنیو خوړو د تولید لپاره نوښتګري حللارې رامنځ ته کړي او د خوندي اوبو، حفظ الصحې او پاکوالي (WASH) خدمتونه پراخ کړي تر څو کورنۍ وکولای شي بشپړوونکې خواړه په خوندي توګه برابر کړي. په هغو ځایونو کې چې د مخنیوي هڅې بسنه و نه کړي، دا پروژه به د هغو ماشومانو پر وخت درملنه هم وکړي چې له شدیدي خوارځواکۍ له ګواښ سره مخ وي تر څو وژغورل شي او د اوږدمهاله مقاومت وړتیا پیاوړې کړي. د افغانستان لپاره د یونیسف استازي، ډاکټر تاج‌الدین اویوالې، وايي: «په افغانستان کې ډېر زیات ماشومان د خوارځواکۍ له ګواښ سره مخ دي، او نږدې اتیا سلنه یې د دوه کلنۍ څخه کم عمر لري، کوم چې د ژوندي پاتې کېدو او سالم پرمختګ لپاره یو ډېر مهم پړاو دی.» هغه زیاته کړه: «زلزلو او پر له ‌پسې ټکانونو کورنۍ، بازارونه او د خوړو لاسرسی ګډوډ کړي دي. له همدې امله، د خوارځواکۍ د مخنیوي او درملنې له خدمتونو سره یو ځای، د مغذي لومړنیو خوړو اړتیا تر بل هر وخت زیاته شوې ده. د FIFSAN پروګرام له لارې به یونیسف او د خوړو او کرنې سازمان د سیمه‌ییزو همکارانو په مرسته بېلابېل سیسټمونه پیاوړي کړي، تر څو ماشومان او مېندې د خوارځواکۍ له ګواښ څخه خوندي کړي او د راتلونکو کړکېچونو پر وړاندې د هغوی مقاومت زیات کړي.»دا ګډ اقدام د کرنې، تغذیې، روغتیا او اوبو سیسټمونو له لارې د هغو پراخو هڅو یوه مهمه برخه ده چې موخه یې په افغانستان کې د خوارځواکۍ بنسټیزو عواملو کمول دي. دغه همغږی ملاتړ له کورنيو سره مرسته کوي چې بېړنۍ اړتیاوي یې پوره شي او د بیا رغونې لپاره یې بنسټونه وساتل شي. په داسې حال کې چې د خوړو خوندیتوب او تغذیې په اړه لاس ته راوړنې حساسې دي، نو ځکه دغه ډول هدفمندې پانګونې اغېزمن او لږ لګښت لرونکی فعالیتونه دي چې هم لاس ته راوړنې ساتي او هم د شاتګ مخه نیسي. اړيکېپه افغانستان کې د خوړو او کرنې سازمان استازوليجولیا رمضان السید
د ارتباطاتو کارپوه
giulia.ramadanelsayed@fao.org په افغانستان کې د ماشومانو د ملاتړ صدوقډینیل ټیمي
د اړیکو د څانګې مشر
dtimme@unicef.org د نړيوالو چارو رياستد فرانسې د اروپا او بهرنيو چارو وزارت
secretariat.dgm-dag@diplomatie.gouv.fr

یاده مرسته د روغتیا نړیوال سازمان ته ځانګړی شوی ملاتړ دی او دا زمینه برابروي چې یاد سازمان د بنسټیزو روغتیايي خدمتونو د لا پیاوړي کولو ترڅنګ  د بیړنیو روغتیايي اړتیاوو ستونزه هواره کړي. دغه مالي مرسته به تر ټولو ډېرو زیان منونکو وګړو ته، چې ښځې، ماشومان او بې‌ځایه شوې کورنۍ په کې شاملې دي، د دوامدارو ژوند ژغورونکو خدماتو رسولو ملاتړ وکړي، چې په ځانګړي ډول د نشه‌يي توکو د درملنې مرکزونو پر ملاتړ او هغه ځایونو کې د بیړنيو طبي توکو پر شتون تمرکز کوي چیرته چې ورته ډیره اړتیا ده.په افغانستان کې د روغتیا نړیوال سازمان استازي، ډاکټر اډوین سینیزا سلواډور، وویل:
“موږ د جاپان له خلکو او حکومت څخه مننه کوو چې په دې سختو شرایطو کې د افغانستان له خلکو ترڅنګ ولاړ دي. د دوی ملاتړ د اړینو روغتیايي خدمتونو په دوام کې، چې د نشه‌يي توکو له امله د ستونزو لرونکو کسانو درملنه او بیړني طبي خدمات هم په کې شامل دي، مهم رول لري. دا ملګرتیا د روغتیا نړیوال سازمان ته دا توان ورکوي چې ژر غبرګون وښيي او تر ټولو زیان منونکو ټولنو ته خدمات ورسوي.”په افغانستان کې د جاپان سفیر، ښاغلي کینېچي ماساموتو، د افغانستان لپاره د جاپان د نوې بشري مرستې په اړه وویل:
“جاپان د افغانستان د خلکو له روانو ستونزو ژوره اندیښنه لري، او خوښ دی چې د روغتیا نړیوال سازمان سره د اړینو روغتیايي خدماتو په پیاوړتیا کې مرسته کوي. د نشه‌يي توکو د درملنې او بیړنیو خدماتو په څېر برخو ته د لومړیتوب په ورکولو سره، جاپان یو ځل بیا د افغانانو د روغتیا، انعطاف او د راتلونکي هوساینې لپاره خپله ژمنتیا څرګندوي.”د روغتیا نړیوال سازمان به له ملي او نړیوالو شریکانو سره خپل ګډ کار ته دوام ورکړي، څو روغتیايي سیستمونه پیاوړي کړي، د بیړنیو حالاتو لپاره چمتووالی ډیر کړي او ډاډ ترلاسه کړي چې اړین خدمات د اړتیا وړ خلکو ته د لاس‌رسی وړ وي.د روغتیا نړیوال سازمان د جاپان له خلکو او حکومت څخه په افغانستان کې د زیان منونکو ټولنو د روغتیا او هوساینې د ښه کولو لپاره د دوی د دوامدار ملاتړ له امله مننه کوي.###

دغه کمپاين د اکتوبر په ۲۹مه پيل شوی و او لس ورځې يې دوام وکړ، چې په لړ کې یې د هیواد په کچه د ګرم اقليم لرونکو ۱۷ ولايتونو شاوخوا ۸،۳۵۵،۴۴۶ تنو هغو ماشومانو ته چې عمر یې له ۶ مياشتو څخه تر ۱۰ کلونو پورې و د شري واکسين ورکړل شو. دا شمیر د ټاکل شوو ۹ میلیونو ماشومانو له ډلې ۹۱،۷ سلنه هغو ته رسیدل ښيي. سربېره پر دې، په پنځو سویلي او يو سوېل ختيځ ولايت کې ۳،۹۵۳،۹۶۱ هغو ماشومانو ته چې له زيږون څخه تر ۱۰ کلونو عمر لري د پوليو واکسین دوه څاڅکي ورکړل شول.د شري واکسین ملي کمپاين د لومړي پړاو د لاسته راوړنو په دوام، چې د روان کال په اکتوبر میاشت کې بشپړ شو او د سوړ اقليم لرونکو ۱۷ ولايتونو ۸.۳ ميليونه ماشومان پکې واکسین شول، افغانستان خپلې هڅې غزوي څو ټول ماشومان واکسين ته لاسرسی ولري. لومړی پړاو د شري ناروغۍ د پرلپسې خپرېدو او د روټین واکسيناسیون د ټيټې کچې له امله پيل شو، ځکه چې يوازې ۵۱ سلنه ماشومانو د شري لومړۍ دوره واکسین او ۳۷ سلنه ماشومانو دويمه دوره واکسین ترلاسه کړی و. د دې پړاو بريالی تطبیق د معافيت جدي تشې ډکولو کې مرسته وکړه او د هغو ماشومانو د تشخیص لپاره یې بنسټ کېښود چې له واکسين څخه پاتې شوي وو، څو روټین واکسيناسیون لا پياوړی شي او هېواد د شري د کنټرول په لور پرمختګ وکړي. افغانستان کې د روغتیا نړیوال سازمان استازي ډاکټر اډوين سينيزا سلوادور پدې اړه وويل:«د ۹ ميليونو نورو افغان ماشومانو د خوندیتوب لپاره د ملي کمپاين دوهم پړاو پيل او بشپړېدل د مخنیوي وړ ناروغیو پر وړاندې د ماشومانو د خوندي کولو په اړه د روغتیا نړیوال سازمان، د افغانستان روغتيايي چارواکو، همکارو ادارو او ټولنو ژمنتيا ښيي. د ټاکل شوي هدف له ډلې، ۹۱،۷ سلنه ماشومان واکسین کول يو ستر پرمختګ دی، خو زموږ هڅې تر هغو دوام کوي چې هر ماشوم ته ورسېږو، په ځانګړي ډول هغو ته چې لرې پرتو سيمو کې اوسي. د روغتیا نړیوال سازمان به د معافيت په برخه کې د شته تشو د بندولو په موخه او د دې لپاره چې هېڅ ماشوم له روغتیايي خدمتونو محروم پاتې نه شي، خپلې هلې ځلې دوامدارې وساتي.»افغانستان کې د یونسیف استازي ډاکټر تاج‌الدین ایو والي پدې اړوند وويل: «د کمپاین دوهم پړاو بشپړېدل په هغه لور يو بل مهم ګام دی چې د افغانستان ماشومان د داسې یوې ناروغۍ څخه خوندي شي چې هېڅکله بايد د يو ماشوم ژوند وانخلي. د هرې ټولنې په هر ډول شرايطو کې ميليونونو ماشومانو ته رسېدل يوازې هغه وخت امکان لري چې کورنۍ، روغتيايي کارکوونکي او همکاران د ماشومانو د خوندیتوب لپاره سره یو شي. یونسیف به د روټین واکسيناسیون د پياوړتيا لپاره خپلې هڅې روانې وساتي څو هر هلک او نجلۍ هغه واکسينونه ترلاسه کړي چې د سالمې ودې لپاره ورته اړتيا لري.»د افغانستان د شري واکسین ملي کمپاين د دواړو پړاوونو له بريالي بشپړېدو سره، اوس تر ۱۶،۶ ميليونو ډېر ماشومان د شري له دې وژونکې خو د مخنيوي وړ ناروغۍ څخه خوندي شوي دي. دا لاسته راوړنه د افغانستان د روغتيايي چارواکو ژمنتيا، او د روغتیا نړیوال سازمان، یونسیف او د افغانستان د کتلوي معافیت ملي ادارې نه ستړې کېدونکې هڅې، او د ګاوي ادارې سخاوتمند ملاتړ ښکارندویه ده. یاد اړخونه په ګډه د روټین واکسيناسیون خدمتونه پياوړي کوي او د معافيت تشې بندوي، څو په هېواد کې هېڅ ماشوم له روغتیا محروم پاتې نه وي. د رسنیزو اړیکو لپاره:اجیال المنصور سلطانيپه افغانستان کې د روغتیا نړیوال سازمان د اړیکو مشرهبرېښنالیک: sultanya@who.int دانیل تیميپه افغانستان کې د ملګرو ملتونو د ماشومانو صندوق د اړیکو مشربرېښنالیک: dtimme@unicef.org